Người lớn tuổi uống bao nhiêu nước mỗi ngày: chia giờ uống khi không thấy khát

Người lớn tuổi khoẻ mạnh thường cần tổng lượng nước khoảng 2 lít mỗi ngày với nữ và 2,5 lít với nam, tính cả nước trong thức ăn, theo mức tham khảo của Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA, 2010) — mức này áp dụng cho cả người cao tuổi. Thức ăn, nhất là canh, cháo, rau, trái cây, thường góp khoảng một phần năm đến một phần ba, nên phần uống vào chừng 1,5–2 lít, tức khoảng 6–8 ly cỡ 250 ml, nhiều hơn vào ngày nóng.

Khó khăn không nằm ở con số mà ở chỗ người già ít thấy khát, sợ tiểu đêm, ngại đi vệ sinh, nên uống thiếu mà không biết. Bài này giải thích vì sao, cách tính nước từ bữa cơm Việt, lịch uống theo giờ, dấu hiệu thiếu nước và những người phải uống theo chỉ định bác sĩ. Người có suy tim, bệnh thận, xơ gan, phù hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu không áp dụng con số chung; lượng nước của họ do bác sĩ quy định.

Vì sao người lớn tuổi dễ thiếu nước

Cảm giác khát giảm theo tuổi. Ở người trẻ, mất nước một chút đã thấy khát; ở người già, cơ thể có thể thiếu nước đáng kể mà vẫn không thấy muốn uống. Nghĩa là "khát thì uống" không còn đáng tin với nhóm này. Thận người già cũng cô đặc nước tiểu kém hơn, giữ nước kém hơn, nên mất nước nhanh hơn khi trời nóng, khi sốt, khi tiêu chảy.

Tỉ lệ nước trong cơ thể người già thấp hơn người trẻ vì khối cơ, nơi chứa nhiều nước, giảm đi. Kho dự trữ nhỏ hơn thì thiếu một chút đã thành nhiều. Nhiều thuốc người lớn tuổi hay dùng như thuốc lợi tiểu, một số thuốc huyết áp, thuốc nhuận tràng làm mất thêm nước.

Còn có lý do rất đời thường. Ông bà sợ tiểu đêm nên bỏ uống từ chiều; người đi lại khó ngại đi vệ sinh nhiều lần nên cố uống ít; người suy giảm trí nhớ quên uống; người nằm một chỗ không tự lấy được nước. Ở nhiều gia đình, ly nước để xa tầm tay cũng đủ làm một ngày uống thiếu.

Thiếu nước ở người lớn tuổi không chỉ gây khát. Nó làm táo bón nặng hơn, tăng nguy cơ nhiễm trùng đường tiểu, sỏi, chóng mặt khi đứng dậy dẫn đến té ngã, lú lẫn cấp. Nhiều ca người già "tự nhiên lẫn" vào mùa nắng nóng có phần do mất nước.

Nước đến từ đâu trong một ngày ăn kiểu Việt

Bảng dưới là ước lượng cho một ngày ăn bình thường của người lớn tuổi. Mục đích là thấy phần nước từ bữa ăn, để không phải ép uống quá sức.

Người ăn nhiều canh, cháo như nếp nhà Việt có thể chỉ cần uống thêm bốn năm ly nước mỗi ngày là đủ trong thời tiết mát. Ngày nóng, ra mồ hôi nhiều, đang sốt hay tiêu chảy thì cần thêm. Ngược lại, người phải hạn chế nước theo bệnh phải tính cả canh, cháo, sữa vào tổng lượng bác sĩ cho phép, vì những thứ này cũng là nước.

Lịch uống theo giờ cho người không thấy khát

Vì không thể dựa vào cơn khát, cách hiệu quả là uống theo giờ, gắn với những việc ông bà vẫn làm hằng ngày. Ví dụ giả định cho người dậy lúc 5 giờ, ngủ lúc 21 giờ.

Một bình nước có vạch hoặc một chai đã rót sẵn lượng cả ngày để ở chỗ ông bà hay ngồi giúp cả người già lẫn người chăm sóc biết đã uống được bao nhiêu. Dồn phần lớn nước vào buổi sáng và đầu giờ chiều giúp giảm tiểu đêm mà không giảm tổng lượng.

Dấu hiệu thiếu nước cần để ý

Ở người lớn tuổi, dấu hiệu thiếu nước thường kín đáo và dễ bị quy cho tuổi già. Những dấu hiệu sau đáng để tăng lượng uống hoặc đi khám:

• Nước tiểu sẫm màu, ít, mùi nồng; đi tiểu rất ít lần trong ngày. Lưu ý một số thuốc và vitamin làm đổi màu nước tiểu.
• Môi khô, miệng khô, lưỡi khô.
• Táo bón mới xuất hiện hoặc nặng hơn.
• Chóng mặt, choáng khi đứng dậy, mệt lả, nhất là sau khi ra nắng.
• Lú lẫn, ngủ gà, kích động bất thường xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày.
• Tim đập nhanh, huyết áp tụt so với thường ngày ở người có máy đo tại nhà.

Lú lẫn cấp, ngất, không uống được, nôn hoặc tiêu chảy nhiều, sốt cao ở người lớn tuổi là tình huống cần đưa đi khám ngay, không chỉ cho uống thêm nước ở nhà. Đừng thử nếp véo da mu bàn tay để đoán mất nước ở người già, vì da người già vốn kém đàn hồi nên dấu hiệu này hay sai.

Uống gì: nước lọc, trà, cà phê, nước điện giải

Nước lọc, nước đun sôi để nguội. Là lựa chọn chính, không cần nước khoáng hay nước "đặc biệt" đắt tiền. Nước ấm dễ uống hơn với nhiều người già vào sáng sớm và mùa lạnh.

Trà loãng, nước lá (lá vối, râu ngô, atiso). Tính vào lượng nước được. Trà đặc có caffeine có thể làm khó ngủ nếu uống buổi chiều tối. Các loại nước lá thảo mộc nếu uống thường xuyên lượng lớn, nhất là người đang dùng thuốc huyết áp, tiểu đường, chống đông, nên hỏi bác sĩ vì có loại có tác dụng như thuốc.

Cà phê. Với người đã quen, một hai ly mỗi ngày vẫn góp vào lượng nước; tác dụng lợi tiểu của caffeine ở người quen dùng không lớn như lời đồn. Cà phê nhiều đường, sữa đặc thì nên ít đi.

Sữa, sữa đậu nành, nước canh. Vừa là nước vừa là chất dinh dưỡng; với người ăn ít, đây là đồ uống có giá trị hơn nước lọc.

Nước điện giải, oresol. Dành cho khi tiêu chảy, nôn, ra mồ hôi rất nhiều. Pha đúng hướng dẫn trên gói, không pha đặc hơn. Người có bệnh tim, thận, tăng huyết áp nên hỏi bác sĩ vì có muối.

Nước ngọt, nước trái cây đóng chai, trà sữa. Nhiều đường, không nên là nguồn nước chính, nhất là với người tiểu đường hay thừa cân.

Ai phải uống theo chỉ định, không theo con số chung

Suy tim. Nhiều người suy tim được dặn giới hạn tổng lượng dịch mỗi ngày, cùng với hạn chế muối, để tránh ứ dịch, phù, khó thở. Tổng lượng này tính cả canh, cháo, sữa, trái cây mọng nước. Gia đình nên hỏi rõ bác sĩ con số và cách cân theo dõi hằng ngày.

Bệnh thận mạn, nhất là đang chạy thận. Lượng nước phụ thuộc lượng nước tiểu còn lại và chỉ định của cơ sở điều trị. Uống nhiều theo lời khuyên chung có thể gây quá tải dịch. Ngược lại, người có sỏi thận đôi khi lại được khuyên uống nhiều hơn mức thường.

Xơ gan có cổ trướng, hạ natri máu, một số bệnh nội tiết. Có thể phải giới hạn nước theo chỉ định.

Người nuốt khó. Có thể cần đồ uống làm sánh theo mức do chuyên viên chỉ định; lượng nước vẫn phải đủ nhưng cách uống khác.

Người dùng thuốc lợi tiểu. Cần hỏi bác sĩ lượng nước hợp lý, vì vừa có nguy cơ thiếu nước, vừa có nguy cơ rối loạn điện giải. Với tất cả các nhóm trên, nếu thấy dấu hiệu bất thường như phù tăng, khó thở, tăng cân nhanh trong vài ngày, hoặc ngược lại chóng mặt, lú lẫn, cần báo bác sĩ.

Mùa nắng nóng: những ngày cần tăng nước và để ý hơn

Các đợt nắng nóng ở Việt Nam, nhất là miền Bắc và miền Trung đầu hè với gió Lào, miền Nam mùa khô, là thời điểm người lớn tuổi dễ mất nước, say nắng. Nhà ống mái tôn, phòng ngủ trên tầng cao, quạt trần thổi hơi nóng làm vấn đề nặng hơn. Ngày nóng nên tăng thêm vài ly so với lịch thường, chia đều trong ngày.

Bữa ăn ngày nóng nên có canh, trái cây mọng nước, rau nhiều nước như bầu, bí, mướp, dưa leo. Hạn chế ra ngoài giữa trưa, làm vườn vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Ông bà đi tập thể dục buổi sáng nên mang theo nước và uống sau buổi tập.

Người chăm sóc nên chủ động hỏi "hôm nay ông uống mấy ly rồi" thay vì chờ ông bà kêu khát. Với người sống một mình, cuộc gọi buổi trưa ngày nắng là dịp nhắc uống nước và kiểm xem có dấu hiệu mệt lả, lú lẫn hay không.

Mùa lạnh và phòng máy lạnh: thiếu nước theo kiểu khác

Nhiều gia đình chỉ lo chuyện uống nước vào mùa hè. Thật ra mùa đông miền Bắc, những ngày gió mùa về, người lớn tuổi lại càng uống ít: trời lạnh không thấy khát, ngại uống nước nguội, ngại dậy đi tiểu đêm khi trời rét. Không khí hanh khô cuối năm cũng làm cơ thể mất nước qua da và hơi thở mà không ai để ý, nên môi nứt, da khô, táo bón hay xuất hiện vào mùa này.

Cách giữ đủ nước mùa lạnh là chuyển sang đồ uống ấm: phích nước ấm đặt cạnh chỗ ngồi, trà loãng, sữa ấm buổi sáng, chén canh nóng trong bữa. Bữa cháo, súp nóng vào buổi tối vừa ấm bụng vừa góp nước. Vẫn giữ nguyên lịch uống theo giờ như mùa nóng, chỉ đổi nhiệt độ của nước.

Ông bà ngồi phòng máy lạnh cả ngày ở thành phố phía Nam cũng gặp chuyện tương tự: mát nên không khát, nhưng không khí điều hoà khô làm mất nước dần. Để bình nước ngay tầm tay, đặt lịch nhắc vào giờ xem thời sự hay sau mỗi giấc ngủ trưa là cách đơn giản để không quên.

Câu hỏi thường gặp

Người già uống nhiều nước có hại thận không?

Với người có tim, thận bình thường, uống theo nhu cầu khoảng 1,5–2 lít mỗi ngày không hại thận. Người có suy tim, bệnh thận mạn, xơ gan thì khác, phải theo lượng bác sĩ cho. Uống quá nhiều trong thời gian ngắn, nhiều lít liền, có thể gây hạ natri máu, nên chia đều trong ngày.

Ông bà sợ tiểu đêm nên không uống buổi tối có sao không?

Có thể chấp nhận nếu ban ngày đã uống đủ. Cách hay là dồn nước vào buổi sáng và đầu giờ chiều, buổi tối uống ít. Nếu tiểu đêm nhiều lần dù uống ít, đó có thể là dấu hiệu bệnh tuyến tiền liệt, bàng quang, tiểu đường, tim, cần đi khám.

Uống canh có tính là uống nước không?

Có. Canh, cháo, sữa, nước bún phở đều là nước. Người ăn nhiều canh có thể uống ít nước lọc hơn. Nhưng canh thường có muối, nên không nên dùng canh rất mặn để thay hết nước lọc, nhất là với người tăng huyết áp.

Làm sao biết người già đã uống đủ nước?

Cách đơn giản là nhìn màu nước tiểu: vàng nhạt trong là thường đủ, sẫm màu là cần uống thêm, trừ khi đang dùng thuốc làm đổi màu. Dùng bình có vạch để đếm lượng uống trong ngày. Người có bệnh tim, thận nên cân hằng ngày theo hướng dẫn bác sĩ.

Người già có nên uống nước đá, nước lạnh?

Không có lý do y khoa bắt buộc phải kiêng nước lạnh với người khoẻ, nhưng nhiều người già dễ uống nước ấm hơn và nước ấm đỡ ê buốt răng. Ngày nóng, nước mát giúp dễ uống đủ. Chọn nhiệt độ ông bà thích để họ uống được nhiều hơn.

Trà lá vối, nước râu ngô uống thay nước lọc được không?

Uống ở mức vừa phải thì được tính vào lượng nước. Một số loại nước lá có tác dụng lợi tiểu hoặc ảnh hưởng đường huyết, huyết áp, nên người đang dùng thuốc tim mạch, tiểu đường, lợi tiểu cần hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên lượng lớn.