Ông bà ăn chung mâm với con cháu vẫn đủ phần được nếu nhớ ba điều: phần cơm của ông bà nhỏ hơn người đi làm nhưng phần thịt, cá, đậu và rau thì gần bằng; món nấu chung nhưng tách phần mềm, nhạt cho ông bà trước khi nêm thêm cho người trẻ; và phần đạm của ông bà nên được gắp sẵn ra chén riêng để biết đã ăn bao nhiêu. Mâm chung giữ được cái ấm của bữa cơm nhà, chỉ cần vài thay đổi nhỏ ở khâu chia, không cần nấu hai bếp.
Mâm cơm ba thế hệ ở Việt Nam có những cái khó riêng: ông bà hay nhường miếng ngon cho cháu, món được nêm theo khẩu vị người trẻ, cơm nấu khô cho người đi làm thì ông bà nhai không nổi, bữa ăn dọn theo giờ con cháu tan làm nên muộn. Bài này đưa ví dụ chia phần cho một mâm năm người, cách nấu chung mà tách riêng, những thói quen làm ông bà ăn thiếu mà cả nhà không để ý. Ông bà có tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh thận, gout hoặc khó nuốt cần bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn riêng phần của mình.
Vì sao mâm chung dễ làm ông bà ăn thiếu
Mâm cơm chung có cái hay là mọi người cùng ăn một lúc, nói chuyện, trẻ học cách ăn từ người lớn. Nhưng chia phần trên mâm chung là chia "tự do": ai gắp nấy, không ai đếm. Người trẻ gắp nhanh, gắp nhiều; trẻ con được ưu tiên miếng thịt; ông bà vốn có thói quen nhường, gắp chậm vì tay run hay răng yếu. Cuối bữa, đĩa thịt đã hết mà ông chỉ ăn được vài miếng, phần còn lại là cơm chan canh.
Thứ hai là món ăn. Người nấu thường nấu theo khẩu vị số đông trong nhà: kho mặn, xào giòn, chiên vàng, thêm ớt tiêu. Ông bà ăn món dai không được, món mặn thì không hợp với huyết áp, món cay thì xót dạ dày, thế là chỉ ăn được món canh và rau luộc. Nhìn mâm thì đủ món, nhưng phần ông bà ăn được lại rất nghèo.
Thứ ba là giờ ăn. Bữa tối ở nhiều gia đình thành phố dọn lúc 19–20 giờ, đợi con cháu đi làm, đi học thêm về. Ông bà đói từ chiều nên ăn bánh, ăn vặt cho đỡ, đến bữa chính lại không còn bụng ăn. Ba chuyện này cộng lại giải thích vì sao có những ông bà sống trong nhà đông con cháu, mâm cơm tươm tất, mà vẫn gầy dần.
Chia phần ví dụ cho một mâm năm người
Ví dụ giả định một gia đình gồm bà 72 tuổi đi lại trong nhà, bố 45 tuổi làm văn phòng, mẹ 42 tuổi làm văn phòng, con trai 15 tuổi chơi bóng đá, con gái 9 tuổi. Mâm tối gồm cơm, cá kho, đậu phụ, rau muống luộc, canh bí. Lượng là ước lượng cho một bữa, theo thực phẩm đã nấu chín.
| Người | Cơm | Cá, đậu phụ (chín) | Rau, canh | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Bà 72 tuổi | 1 chén vừa, nấu mềm | Khoảng 70–90 g cá hoặc cá cộng đậu phụ | 1 chén rau mềm, 1 chén canh | Gắp sẵn phần cá ra chén riêng; ăn trước khi uống canh |
| Bố 45 tuổi | 1,5–2 chén | Khoảng 100–120 g | 1–1,5 chén rau, canh | Bớt cơm nếu ít vận động, giữ rau |
| Mẹ 42 tuổi | 1–1,5 chén | Khoảng 80–100 g | 1–1,5 chén rau, canh | Phần đạm gần bằng chồng dù ăn ít cơm hơn |
| Con trai 15 tuổi | 2–3 chén | Khoảng 100–130 g | 1 chén rau, canh | Tuổi dậy thì, chơi thể thao: phần lớn nhất mâm |
| Con gái 9 tuổi | 1 chén | Khoảng 50–70 g | Nửa đến 1 chén rau, canh | Theo sức ăn của trẻ, không ép hết |
Nhìn cột thứ ba sẽ thấy phần đạm của bà không phải nhỏ nhất mâm, chỉ thấp hơn người trưởng thành một chút, trong khi phần cơm thì nhỏ hơn nhiều. Đây là điểm ngược với thói quen "người già ăn ít, gắp cho bà vài miếng là đủ". Với mâm năm người như trên, đĩa cá và đậu phụ cộng lại nên có chừng 400–500 g đã nấu chín, nếu ít hơn thì người ăn chậm nhất sẽ thiếu trước.
Nấu chung một nồi, tách riêng phần ông bà
Không cần nấu riêng hai bếp. Phần lớn món trên mâm cơm Việt có thể tách phần cho ông bà ở một bước nào đó trong lúc nấu, trước khi món được nêm đậm hay làm giòn theo khẩu vị người trẻ.
- Món luộc, canh: múc phần ông bà ra trước khi nêm thêm nước mắm, bột canh; rau luộc vớt phần ngọn non, luộc lâu hơn vài phút cho mềm.
- Món kho: kho chung một nồi nhưng lấy phần cá, thịt cho ông bà ra sớm khi nước kho còn nhạt; hoặc chọn phần thịt mềm, cá ít xương.
- Món xào: xào chín mềm phần rau trước, múc ra một ít cho ông bà, sau đó mới xào lửa lớn cho giòn phần còn lại.
- Món chiên: phần ông bà có thể hấp hoặc chiên áp chảo ít dầu cùng nguyên liệu đó, không cần món khác.
- Cơm: nấu nồi cơm hơi nhiều nước hơn, hoặc múc phần ông bà ra một chén để hấp lại cho mềm; người trẻ ăn quen cơm dẻo mềm cũng không khó.
- Nước chấm: pha một chén nhạt riêng cho ông bà đặt cạnh chén chung, để ông bà không phải chấm vào chén mặn.
Mỗi bước tách chỉ mất thêm một hai phút và một cái chén. Về lâu dài, nhiều gia đình nhận ra cả nhà ăn nhạt đi theo ông bà cũng tốt cho người trẻ, vì phần lớn người lớn Việt Nam ăn muối vượt mức WHO khuyên dưới 5 g mỗi ngày.
Những thói quen nhỏ giúp ông bà ăn đủ phần
Gắp sẵn phần đạm ra chén riêng. Trước khi cả nhà bắt đầu gắp, đặt sẵn vào chén ông bà phần cá, thịt, đậu như đã chia. Như vậy người nấu biết ông bà đã ăn bao nhiêu, và ông bà không phải tranh hay nhường với cháu. Nếu ông bà gắp lại cho cháu, cả nhà có thể nhẹ nhàng nói "phần cháu có rồi".
Ngồi chỗ thuận tay, gần món ông bà ăn được. Đặt đĩa món mềm, nhạt ở phía ông bà. Người có tay run nên dùng chén có đế chắc, muỗng thay đũa nếu cần, ghế có lưng tựa. Ngồi bệt trên chiếu lâu với người đau khớp gối là lý do khiến bữa ăn bị rút ngắn.
Ăn món đạm trước, uống canh sau. Người lớn tuổi no nhanh. Nếu húp canh, ăn cơm trước, đến khi tới miếng cá đã no. Nhắc ông bà ăn vài miếng đạm và rau trước khi chan canh giúp phần quý vào bụng trước.
Không giục, không dọn sớm. Ông bà ăn chậm hơn cả nhà. Khi người trẻ ăn xong đứng dậy dọn mâm, ông bà thường ngại và dừng luôn. Để lại chén, đĩa của ông bà và một người ngồi cùng cho đến khi ông bà ăn xong.
Một bữa phụ buổi chiều nếu bữa tối muộn. Nếu nhà ăn tối sau 19 giờ, cho ông bà một bữa phụ có đạm lúc 16–17 giờ như ly sữa, hộp sữa chua, quả trứng luộc, rồi bữa tối ăn ít cơm hơn. Bánh ngọt, bánh quy làm no mà ít chất, không nên là bữa phụ thường ngày.
Trẻ con và ông bà cùng mâm: điều trẻ học được
Cái lợi ít được nói đến của mâm cơm ba thế hệ là trẻ học cách ăn bằng mắt. Trẻ thấy bà ăn rau mỗi bữa, thấy bố mẹ gắp cá cho bà trước, thấy cả nhà không ăn vội, sẽ học được thứ mà không bài giảng dinh dưỡng nào dạy được. Ngược lại, nếu mâm cơm luôn là chỗ người lớn ép trẻ ăn, còn ông bà thì nhường hết miếng ngon cho cháu, trẻ học rằng thịt là thứ quý nhất và rau là thứ phải ép.
Ông bà thường thương cháu bằng cách gắp thêm thịt, thêm cơm, mua thêm bánh. Đó là tình thương thật, nhưng lượng ăn của trẻ nên theo sức ăn và theo biểu đồ tăng trưởng mà bác sĩ nhi theo dõi, không theo ý ông bà hay ý bố mẹ. Cả nhà nên thống nhất với nhau: trẻ tự xúc phần mình, ăn đủ thì thôi, không phần thưởng bằng đồ ngọt, không la mắng trên mâm cơm.
Một cách khéo là giao cho cháu việc chăm bà trong bữa: mời bà, gắp phần cá cho bà, rót nước cho bà. Trẻ thấy mình có ích, ông bà vui, và việc ông bà ăn đủ phần trở thành chuyện của cả nhà chứ không chỉ của người nấu.
Khi nào phần ăn của ông bà phải tách hẳn theo chỉ định
Có những trường hợp phần ăn của ông bà phải khác hẳn, không chỉ nhạt hơn, mềm hơn. Khi đó vẫn nên ngồi chung mâm cho vui, nhưng chén, đĩa của ông bà được chuẩn bị riêng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Bệnh thận mạn: lượng đạm, muối, kali, phốt pho, nước có thể bị giới hạn; nhiều loại rau, trái cây, nước canh không ăn tự do được.
- Tiểu đường đang dùng thuốc hoặc tiêm insulin: lượng cơm, bún, trái cây mỗi bữa cần đều và khớp với giờ thuốc.
- Suy tim, tăng huyết áp khó kiểm soát: muối và lượng nước, canh được quy định riêng.
- Gout: một số món như nội tạng, nước dùng xương hầm đậm, hải sản nhiều cần hỏi bác sĩ.
- Nuốt khó, hay ho sặc khi ăn: độ mềm, độ sánh của thức ăn và đồ uống phải theo mức được chuyên viên đánh giá.
- Đang dùng thuốc chống đông: lượng rau lá xanh đậm nên đều đặn mỗi ngày, không tăng giảm đột ngột, theo dặn của bác sĩ.
Trong những trường hợp này, người nấu có thể ghi lại các điều được dặn lên một tờ giấy dán trong bếp, để ai trong nhà nấu cũng làm giống nhau. Mỗi lần tái khám, mang theo bản ghi những gì ông bà ăn trong vài ngày để bác sĩ điều chỉnh.
Khi ông bà ở riêng hoặc ăn một mình ban ngày
Nhiều gia đình chỉ ngồi chung mâm vào bữa tối hoặc cuối tuần; bữa sáng và trưa ông bà ăn một mình. Đây thường là hai bữa nghèo nhất trong ngày: một gói mì, một chén cơm nguội với chút thức ăn thừa, hoặc bỏ bữa. Bữa tối chung mâm dù đủ đến đâu cũng khó bù cho hai bữa thiếu.
Cách làm đơn giản là khi nấu bữa tối, chia sẵn phần ăn trưa hôm sau cho ông bà vào hộp, gồm đủ cơm, món đạm, rau, chỉ cần hâm lại. Để sẵn trong tủ lạnh những thứ không cần nấu: sữa, sữa chua, trứng luộc, đậu phụ, chuối. Một cuộc gọi buổi trưa hỏi "bà ăn chưa, ăn gì" vừa nhắc bữa vừa là dịp hỏi han.
Với ông bà ở riêng, mâm cơm cuối tuần cùng con cháu càng quý. Đó là lúc nhìn xem ông bà ăn được bao nhiêu, có khó nhai, khó nuốt không, có gầy đi không. Những thay đổi này người ở xa dễ nhận ra hơn người ở cùng, và nên được nói với bác sĩ trong lần khám sau.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà và con cháu có cần ăn hai thực đơn khác nhau không?
Phần lớn không cần. Cả nhà ăn chung một thực đơn, chỉ khác ở khâu chia: phần ông bà ít cơm hơn, đủ đạm, nấu mềm và nhạt hơn. Chỉ khi ông bà có bệnh cần chế độ riêng như bệnh thận, tiểu đường dùng insulin, nuốt khó thì mới chuẩn bị phần riêng theo hướng dẫn bác sĩ.
Ông bà một bữa nên ăn bao nhiêu thịt cá so với con cháu?
Ông bà khoẻ mạnh thường cần một bữa khoảng 70–90 g thịt, cá, đậu phụ đã nấu chín, tức một khúc cá cỡ lòng bàn tay, không ít hơn người trưởng thành nhiều. Phần nhỏ hơn rõ là cơm. Người có bệnh thận cần hỏi bác sĩ lượng đạm phù hợp.
Ông bà cứ nhường thức ăn cho cháu thì làm sao?
Gắp sẵn phần của ông bà ra chén riêng trước bữa, nói rõ phần cháu đã có. Có thể nhờ cháu mời bà, gắp cho bà để ông bà không ngại. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất, không để phần ông bà là phần còn lại sau khi mọi người đã gắp.
Nấu nhạt cho ông bà thì người trẻ chê nhạt, phải làm sao?
Nấu nhạt chung rồi để chén nước chấm hoặc lọ tiêu, ớt cho người trẻ tự thêm. Hoặc múc phần ông bà ra trước khi nêm thêm. Nhiều nhà sau một thời gian quen dần với vị nhạt hơn, điều cũng có lợi cho người trẻ vì phần lớn người Việt ăn mặn hơn mức khuyến nghị.
Bữa tối nhà ăn muộn, ông bà đói thì có nên ăn trước không?
Có thể cho ông bà ăn một bữa phụ có đạm vào khoảng 16–17 giờ như sữa, sữa chua, trứng, rồi bữa tối ăn ít cơm hơn cùng cả nhà. Nếu ông bà dùng thuốc phải uống theo bữa, nhất là thuốc tiểu đường, giờ ăn cần hỏi bác sĩ, không nên để quá muộn.
Ông bà ngồi ăn chậm, có nên cho ăn riêng cho đỡ mất thời gian?
Không nên tách riêng chỉ vì chậm. Ăn một mình thường ăn ít và buồn hơn. Cứ ngồi chung, để chén đĩa của ông bà lại khi người khác dọn, và có một người ngồi cùng cho đến hết bữa. Nếu chậm do khó nhai, khó nuốt thì nên đi khám răng hoặc khám nuốt.